Canan Karatay'dan Kurban Bayramı uyarısı
AK Parti yerel seçim için ‘sır vermedi’: Ekim ya da kasıma çekilmesi lazım
AK Parti’nin yeni MKYK’sı belli oldu
Trump'tan Türkiye'ye: Daha bu iş bitmedi, ne olacağını göreceğiz
Brunson'ın ev hapsine yapılan itiraz bir kez daha reddedildi

İLK FEMİNİST KADINLARDAN BİRİ SARAYLI 'NURİYE ULVİYE MEVLAN CİVELEK'

ECE ATAER

24-03-2018 16:39


Türkiye’de kadın hareketinin 1980’lerde başladığına dair yanlış bir kanı vardır. İlk kadın hareketi 1870’lerde Osmanlı’da başlamıştır. İlk evre, birinci dalga feminizm hareketi 1869’da başlamış, 1908’de İkinci Meşrutiyet’in ilanıyla hız kazanmış ve  Cumhuriyet’in ilk dönemine, 1935’e kadar sürmüştür.

 

1870’lerden itibaren kadınlar, dergiler ve gazeteler çıkartmışlar, dernekler kurmuş ve erkeklerle polemiklerle girişmişlerdir.1869’da Terakki-i Muhaderat’la başlayan kadın dergi ve gazetelerinin sayısı Cumhuriyet’in ilanına kadar 40’ı bulmuştur. Bugün kaç tane kadınların çıkarttığı dergi ve gazete var? İnanın ben bilmiyorum. Kadın dergisi denince akla gelenler  malum. Cosmopolitan, Moore, Glamour v.b.  Adları dahi Türkçe değil. Giysi, makyaj, ayakkabı trendleri ve  kırmızı dudaklı cemiyet partileri. Ayakkabı, çanta, elbise hikâye; ruhunu besle! Bunlar çağımızın modern (!) kadın dergileri. 80’li yıllarda dergi sektöründe bir kıpırdanma olduysa da bu ne yazık ki devam etmedi. 12 Eylül hiç hoşlanmadı bu dergilerden! 

 

1913 yılında günlük gazete olarak yayınlanan ve sonra 25 sayfalık bir dergiye dönüşen “Kadınlar Dünyası” diye bir derginin olduğunu biliyor musunuz? Yanlış duymadınız! Günlük çıkıyor ve dergiye dönüşüyor! Yazarlarının tamamı kadın. Üstelik bu dergi "kadınların hak ve hukuku tanınmadıkça erkek yazılarına yer verilmeyeceği ilkesi"yle 1921 yılına kadar devam ediyor. Dergiyi muhteşem bir kadın kuruyor. Nuriye Ulviye Mevlan Civelek. Yazarlar ona “Kadınlar Dünyasında Bir Saraylı” diyor ve ilk feminist kadınlardan kabul ediyor.  

 

Çerkes olan ailesi, Kafkasya’dan Ruslar tarafından kovulunca deniz yoluyla önce Trabzon’a, sonra Gönen’e geçerler. Nuriye 1893 yılında burada doğar. Altı yaşında, kız kardeşiyle birlikte saraya verilir ve Yıldız Sarayı’nda, harem kuralları ve saray terbiyesi ile yetiştirilir. Saray âdetleri gereği on altı yaşında, Sultan Abdülhamit Han’ın sütkardeşi Hulusi Bey’le evlendirilen Nuriye, kısa bir süre sonra dul kalır. Daha ikinci evliliğini yapmadan dergicilikle uğraşmaya başlar ve henüz yirmi yaşındayken “Kadınlar Dünyası”nı çıkarır.

 

Dergi, feminist söylemiyle kısa sürede dikkat çekti ve dönemine damgasını vuran bir yayın organı oldu. Kadınlardan oluşan yazı kadrosu “feminist” sözcüğünü kullanmaktan çekinmedi. Birinci Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı’nda kesintilere uğrasa da yayın hayatını sürdürdü. İlk yüz sayı günlük, daha sonra da haftalık olarak ayakta kalmayı başardı. Tam 9 yıl çıktı.  Bugün kaç dergi bu kadar ayakta kalabiliyor?

 

 Bu arada dönemin ünlü gazetecilerinden Rıfat Mevlan ile evlendi. Kocası Mustafa Kemal’e muhalefet ettiği gerekçesiyle sürgüne gönderilince 1927 yılında evliliği bitti. İstanbul’da Sultannahmet’te bir öğrenci pansiyonu işletmeye başladı. Buraya Tıp Fakültesi’nde okumak için gelen Ali Civelek ile ailesinin karşı çıkmasına rağmen 1931’de yaşamını birleştirdi.

 

Nuriye Ulviye Mevlan-Civelek, derginin çıkması için maddi manevi fedakârlıklarda bulundu. Derginin maddi sıkıntısı dolayısıyla mücevherlerini dahi bozdurduğu bilinmektedir.

“Kadınlar Dünyası”, kadın ve erkek arasında yetenek ve zekâ bakımından hiçbir fark bulunmadığını, kadının ezilmişliğinin nedeninin yetiştirilme koşulları olduğu­nu, kadını yalnızca eş, anne ya da ev kadını olarak gör­mek isteyen erkeğin kadına bir yaşam biçimi dayattığını savunmuştu. Kadının başka bir yaşam biçimi olabilece­ğini bile bilmediğini, kendi haklarından habersiz oldu­ğunu belirterek bu durumu aşmak için kadının kendi geçimini sağlaması ve toplumsal yaşama katılması ge­rektiğini ileri sürmüştü. Babaya ve kocaya bağlılığın kadınların en büyük problemi olduğunu sık sık dillendirmişti.  

 “Kadınlar Dünyası”nın kadının sorunlarına önerdiği çözüm yolu, "toplumsal inkılâptan bağımsız olmayan bir kadın inkılâbı"dır. "Bugünkü hayat yenilik istiyor!" diyerek Osmanlı toplumuna bir devrim gerek­tiğini vurgulayan derginin amacı kadın erkek eşitliğinin sağlandığı yeni bir dünya kurmaktı. Şöyle bir dünya olacaktır bu: "Haksızlığı, biçareliği, müsavatsızlığı [eşitsizliği] kaldırarak ahlâkın, vicdanın muhakemesiyle vücuda getirilecek yeni ve insani bir teş­kilat".

Derginin yazarlarından Mükerrem Belkıs, kadın­ların ancak hemcinsleriyle dayanışma içinde, ortak bir mücadeleye girişmeleriyle kadının ezilmişliği sorunu­nun aşılacağını ileri sürmüştü. Dergi bu amaçla, 28 Mayıs 1913’te, 55. sa­yıda programını yayınladığı Osmanlı kadınlarının hak mücadelesini yürüten Osmanlı Müdafaa-i Hukuk-i Nisvan Cemiyeti'ni (Osman­lı Kadının Hakkını Savunma Derneği) kurdu. Elli kadın mücadeleye Ulviye Mevlan’ın liderliğinde devam ediyordu. Hem derginin sahibi hem cemi­yetin kurucusu olan Ulviye Mevlan, temel sorunu kadı­nın üretici olmamasında gördü ve kadınlığı bilinçlendi­rerek üretken kılmayı hedefledi ve dergi bu cemiyetin de yayın organı oldu. İkisi birbirini besledi.  

Cemiyet, din ve mezhep ayrımcılığına gitmeden, dönemim milliyetçi politikalarının dışında kalarak her kadının hakkını savunuyordu. Türkçe bilmeyen, özellikle Kürt kadınlara da açık­tı. Bu çizgisiyle farklı bir gazetecilik anlayışı da sergiliyordu. Kadınlara yol göstermeyi ve onlara toplumda yeni roller biçmeyi amaçlıyordu. Yönetim kurulunun her hafta toplanması gerektiği ilkeleri arasındaydı. Kadınla­rın çalışma hayatına girebilmeleri, eğitim alabilmeleri için mücadele yürütüyorlardı.

Dünya kadın hareketinden destek alan, yabancı ba­sının da ilgi gösterdiği “Kadınlar Dünyası”, yerli basından -kimi yazarlar dışında- pek destek görmedi. Radikal söylemleriyle zaman zaman tepki de çeken dergi, eleştirilere karşı sert tartışmalara girmekten çekinmedi. “Feminizm” ile ilgili taraflı yorumların yanlışlığını ortaya koymaya çalıştı. Dergide özellikle okur mektupları önemli bir yer tutuyordu. Mevlan’ın gazetecilik anlayışı ‘eleştiri’ üzerine kuruluydu. ‘Eleştiri küçültmez aksine yüceltir.’ anlayışına sahipti. Bugün hâlâ hepimizin hayalini kurduğu, sansürün ortadan kalktığı medyanın hayalini kuruyordu. Yayın ilkesini kadının erkekle eşit olmasına çalışmak olarak belirleyen “Kadınlar Dünyası”, Osmanlı döneminde ilerici kadın hareketinin en kararlı sesi oldu.

Cemiyet, kadının aile içindeki durumunu tartıştı. Kadınların çalışabilmeleri için bir terzihane açılmasını sağladı. Ka­mu kurumlarına girebilmeleri için mücadeleler verdi. Yaptığı çalışmalar sonunda, bir eğitimci olan Belkıs Şevket'in uçağa binmesini sağladı. Böylece Belkıs Şevket uçağa binen ve fotoğrafı yayınlanan İslam dünyasındaki ilk kadın oldu. 18 Kasım 1913'te Tayyare Okulu'ndan Fethi Bey'in kullandığı uçakla uçtu. Yine cemiyetin ça­balarıyla ilk kez telefon idaresinde kadınlar da çalışa­bilmeye başladı.

Ayrıca bu derginin ve cemiyetin 1934’te kadınlara seçme ve seçilme hakkının verilmesinde önemli payı vardır.

Nuriye Ulviye Mevlan-Civelek, 1964 yılında yaşamını yitirdi. Ali Civelek, uzun yıllar Hatay’ın Kırıkhan ilçesinde doktorluk yaptı. Ulviye Hanım burada çok sevildi ve saygı gördü. Ali Civelek, Ulviye Hanım’ın ardından onun hatırasını yaşatmak için Antakya'daki bir sokağa Ulviye Hanım'ın yeni soyadını kullanarak "Ulviye Cive­lek" ismini verdirdi. Antakya Asri Mezarlığı’nda adına yaptırdığı mermer çeşme ve mermer kitabe onun Türk toplumuna verdiği katkıları belirtir. Ortodoks kilisesi bahçesindeki bir binayı alarak restore ettirdi ve kütüphane kurulması şartıyla belediyeye bağışladı. Bu kütüphane, bugün yaklaşık 22 bin kitabı, internet ağı ile Kırıkhanlı gençlerin ve özellikle öğrencilerin en önemli bilgi ve kültür kaynağı olarak hizmetini sürdürmektedir.

Nuriye Ulviye Mevlan Civelek ise biz kadınlar için çoktan meleklerin arasında yerini almıştır.

KAYNAKLAR:

 "Aykırı Kadınlar, Osmanlı'dan Günümüze Devrimci Kadın Portreleri", Hüseyin Aykol, İstanbul: İmge Kitabevi  Yayınları, 2015

Nuriye Ulviye Mevlan ve Kadınlar Dünyasında Kürtler, Mithat Kutlar, İstanbul:Avesta Yayınları, 2010

 

 

 


 


 

Diğer Yazıları

  Hava Durumu


ISTANBUL

  Yazarlar

KAZIM ÇİLOĞLU

KAZIM ÇİLOĞLU

Diyelim ki…

Köşe yazılarının tüm adli sorumluluğu yazarına aittir.

  Puan Durumu

  O G B M A Y AV P
1.EVKUR YENİ MALATYASPOR 2 2 0 0 4 1 3 6
2.KAYSERİSPOR 2 1 1 0 2 0 2 4
3.ATİKER KONYASPOR 2 1 1 0 6 5 1 4
4.GALATASARAY A.Ş. 1 1 0 0 3 1 2 3
5.MEDİPOL BAŞAKŞEHİR FK 1 1 0 0 2 0 2 3
6.KASIMPAŞA A.Ş. 1 1 0 0 3 2 1 3
7.BEŞİKTAŞ A.Ş. 1 1 0 0 2 1 1 3
8.TRABZONSPOR A.Ş. 2 1 0 1 3 3 0 3
9.FENERBAHÇE A.Ş. 2 1 0 1 2 2 0 3
10.DEMİR GRUP SİVASSPOR 2 1 0 1 2 3 -1 3
11.BURSASPOR 2 0 1 1 1 2 -1 1
12.ANTALYASPOR A.Ş. 2 0 1 1 3 5 -2 1
13.BÜYÜKŞEHİR BELEDİYE ERZURUMSPOR 1 0 0 1 2 3 -1 0
14.ÇAYKUR RİZESPOR A.Ş. 1 0 0 1 2 3 -1 0
15.AKHİSARSPOR 1 0 0 1 1 2 -1 0
16.AYTEMİZ ALANYASPOR 1 0 0 1 0 1 -1 0
17.GÖZTEPE A.Ş. 1 0 0 1 1 3 -2 0
18.MKE ANKARAGÜCÜ 1 0 0 1 1 3 -2 0